Tác chiến mạng là việc ứng dụng công nghệ thông tin tạo thành mạng máy tính chiến trường kết nối với nhau và với sở chỉ huy trung tâm, có khả năng chia sẻ thông tin, phân tích, đánh giá tình hình chiến trường, xác định các mục tiêu và ra các quyết định sử dụng lực lượng, vũ khí kịp thời, chính xác. Đó còn là hành động phá vỡ tổ chức thông tin, ngăn cản truy cập và cung cấp thông tin, làm suy giảm khả năng hoặc phá hủy thông tin lưu trong máy tính và trong mạng máy tính đối phương, đồng thời bảo vệ được các hệ thống của mình. Tác chiến điện tử là hoạt động làm chủ, khống chế làn sóng điện tử, gây nhiễu loạn toàn bộ hệ thống chỉ huy, thông tin liên lạc, trinh sát của đối phương, làm cho vũ khí công nghệ cao của đối phương trở nên “mù và điếc”.
Nga và Mỹ rất coi trọng tác chiến điện tử và tác chiến mạng. Cuộc đua giữa hai siêu cường quân sự trong lĩnh vực này đang diễn ra rất quyết liệt nhằm đạt những lợi ích chiến lược.
Máy bay chỉ huy cảnh báo sớm A-50U của Nga. Ảnh: TL
PHÁT TRIỂN NHANH CẢ VỀ QUY MÔ VÀ TẦN SUẤT
Những năm gần đây, Nga tập trung đẩy mạnh các chương trình phát triển vũ khí, trang- thiết bị tác chiến điện tử cả ở cấp chiến thuật, chiến dịch và chiến lược với quy mô lớn. Theo đó, Nga đã và đang hoàn thiện hơn các hệ thống, như: Hệ thống trinh sát điện tử 1L222 Avtobaza; hệ thống tác chiến điện tử trang bị trên máy bay trực thăng Rychag-AV; hệ thống tác chiến điện tử trang bị trên máy bay chiến đấu thế hệ thứ 5 Himalaya; hệ thống tác chiến điện tử chuyên dụng Krasukha-2/4 cho lực lượng lục quân... Theo giới quân sự, đây là những loại vũ khí có công nghệ tiên tiến nhất thế giới hiện nay.
Đối với Mỹ, từ năm 2004, Mỹ chuyển sang ưu tiên cho các chương trình trọng điểm và chuyên sâu nhằm chiếm ưu thế tuyệt đối trước đối phương, đồng thời có khả năng ứng phó với mọi loại hình tác chiến mới trong điều kiện môi trường điện từ phức tạp. Một số chương trình, kế hoạch tiêu biểu phục vụ tác chiến điện tử của Quân đội Mỹ đã và đang thực hiện gồm:
“Chương trình cải tiến hệ thống tác chiến điện tử cho tàu chiến đấu mặt nước” của Hải quân Mỹ, trọng điểm là cải tiến hệ thống tác chiến điện tử AN/SLQ-32 trang bị trên tàu chiến đấu mặt nước lớp Arleigh Burke. Chương trình được thực hiện qua 4 giai đoạn: Block 1 tập trung nâng cao năng lực phòng thủ tên lửa chống hạm, chống giám sát và chống định vị; Block 2 nâng cao năng lực trinh sát chiều sâu; Block 3 và 4 tập trung nâng cao năng lực tiến công điện tử và năng lực phòng thủ bằng vũ khí la-de.
Chương trình nghiên cứu chế tạo hệ thống tác chiến điện tử thế hệ mới EPAWSS cho Không quân Mỹ. Thành phần chính của hệ thống này gồm: Ra-đa chiếu xạ; hệ thống cảnh báo sự tấn công của tên lửa đạn đạo đối phương; các thiết bị vô tuyến điện và thiết bị đối kháng quang học. Ưu điểm nổi bật của EPAWSS là khả năng tự động đối phó với các loại ra-đa của đối phương thông qua phương thức chế áp và gây nhiễu điện tử. Bên cạnh đó, hệ thống này cũng có thể tạo các tín hiệu định vị điện tử giả hoặc điện tử gây nhiễu để đánh lừa các ra-đa trinh sát và định vị của đối phương. Theo kế hoạch, EPAWSS sẽ được đưa vào biên chế chính thức trong giai đoạn 2020 - 2030 để thay thế hệ thống tác chiến điện tử cũ.
Ngoài ra, Mỹ tiếp tục đẩy mạnh các chương trình nghiên cứu chế tạo các loại vũ khí, trang - thiết bị tác chiến điện tử có khả năng tấn công từ vũ trụ. Cục Tình báo không gian (thuộc Bộ Quốc phòng Mỹ) đã bố trí một ra-đa mạng pha hiện đại trên vệ tinh NROL-15/38, có khả năng xuyên qua tầng khí quyển để trinh sát, xác định vị trí, phát hiện mục tiêu và gây nhiễu điện tử. Đây được xem là “nhân tố đảm bảo quan trọng” giúp Quân đội Mỹ tiến hành các hoạt động quân sự trên toàn thế giới.
GÓP PHẦN GIÀNH THẾ ÁP ĐẢO TRÊN CHIẾN TRƯỜNG
Trong cuộc chiến tranh Cô-xô-vô (năm 1999), Mỹ đã huy động 24 máy bay F-16 mang theo nhiều tên lửa chống bức xạ, cùng 6 máy bay tác chiến điện tử EA-6B Prowler (được đánh giá là hiện đại nhất lúc bấy giờ) để chế áp các trang - thiết bị tác chiến điện tử của Nam Tư. Tuy nhiên, do bị Nam Tư phản kích bằng tác chiến mạng vào hệ thống chỉ huy và sử dụng phương thức “im lặng” vô tuyến điện, kết hợp với việc cơ động lực lượng một cách linh hoạt, đã khiến cho hoạt động tác chiến điện tử của Mỹ và đồng minh không đạt được hiệu quả như mong muốn. Nam Tư còn bắn rơi cả máy bay chiến đấu tàng hình hiện đại F-117A của Mỹ. Thực tế đó đã buộc Mỹ phải nhanh chóng thay đổi phương thức tác chiến, chuyển từ tác chiến điện tử sang tác chiến lấy mạng làm trung tâm. Năm 2008, Mỹ đưa một phân đội tình báo tác chiến mạng, sử dụng phương thức dùng hacker (tin tặc) và kỹ thuật phân tích dữ liệu lớn khi tác chiến, tham chiến tại chiến trường I-rắc. Cuộc xung đột quân sự tại U-crai-na (năm 2014) được coi là đỉnh cao của tác chiến mạng làm trung tâm trong chiến tranh hiện đại. Tại cuộc xung đột này, Mỹ đã sử dụng khá linh hoạt nhiều phương thức tác chiến khác nhau, trong đó chú trọng lấy tác chiến điện tử, tác chiến mạng làm trung tâm để vô hiệu hóa các trang - thiết bị, vũ khí hiện đại của U-crai-na.
Đối với Nga, năng lực tác chiến điện tử và tác chiến mạng được thể hiện khá rõ qua cuộc chiến với Gru-di-a (năm 2008), cuộc chiến giành lại Crưm (năm 2014) và cuộc chiến chống tổ chức Nhà nước Hồi giáo (IS) tự xưng tại Xyria (năm 2014). Trong cuộc chiến với Gru-di-a, do những hạn chế của lực lượng tác chiến điện tử nên sau khi cuộc chiến nổ ra vài giờ, Không quân Nga đã bị đối phương bắn rơi 2 máy bay Su-25, 1 máy bay ném bom chiến lược Tu-22M3. Sau khi rút kinh nghiệm, Nga lập tức đưa các loại trang - thiết bị điện tử hiện đại vào tham chiến, nâng cao rõ rệt hiệu quả tác chiến. Hàng loạt máy bay chiến đấu không người lái của Gru-di-a đã bị lực lượng tác chiến điện tử của Nga vô hiệu hóa do không thể nhận tín hiệu liên lạc từ sở chỉ huy. Sau cuộc chiến này, Nga tiếp tục thúc đẩy phát triển các loại vũ khí, trang - thiết bị điện tử hiện đại hơn. Năm 2014, khi cuộc xung đột tại Crưm nổ ra, sau đó là cuộc chiến chống IS tại Xyria, Nga đã chứng minh khả năng tác chiến điện tử không hề thua kém Mỹ và các nước phương Tây, thậm chí có phần vượt trội hơn. Sự tham gia của lực lượng và phương tiện tác chiến điện tử ngày càng nhiều đã làm cho năng lực sinh tồn của lực lượng tác chiến mặt đất tăng lên 20-30 lần.
ĐỐI TƯỢNG GIẢ ĐỊNH CỦA NHAU TRONG CÁC CUỘC DIỄN TẬP QUÂN SỰ
Những năm gần đây, tuy chưa có sự đối đầu trực tiếp, nhưng Quân đội Nga và Mỹ luôn coi nhau là “đối tượng tác chiến” trong các cuộc diễn tập tác chiến mạng. Từ năm 2014, Quân đội Mỹ không ngừng bổ sung và hoàn thiện các phương thức tác chiến mạng nhằm đối phó với Nga. Trong khi đó, thông qua giải quyết cuộc xung đột tại U-crai-na và cuộc chiến chống IS, Nga đã đúc rút được nhiều kinh nghiệm đối phó với tác chiến mạng của Mỹ. Năm 2016, Quân đội Nga đã được trang bị hàng nghìn bộ máy tính tốc độ cao, tổ chức cuộc diễn tập tác chiến mạng quy mô toàn quốc, với đối tượng giả định là Quân đội Mỹ, đạt được nhiều kết quả vượt bậc.
Cho đến nay, các vụ “va chạm” và “thăm dò” lẫn nhau giữa lực lượng của hai nước cho thấy, Nga đang dần chiếm ưu thế trước Mỹ về tác chiến điện tử và tác chiến mạng. Giới quân sự Mỹ thừa nhận, phương thức gây nhiễu điện tử, thông tin liên lạc, nhiễu ra-đa, nhiễu vệ tinh của Nga đã phá hủy và vô hiệu hóa gần như toàn bộ năng lực chỉ huy điều khiển và nhận biết tình hình chiến trường của đối phương. Việc đối phương không ngừng nâng cao năng lực tác chiến điện tử đã khiến Mỹ phải gia tăng hiện diện quân sự vào sát biên giới Nga ở châu Âu để trinh sát, giám sát các hoạt động quân sự.
ƯU TIÊN NGHIÊN CỨU PHÁT TRIỂN CÁC PHƯƠNG PHÁP TÁC CHIẾN
Dựa trên những thành tựu của khoa học công nghệ, giới chức quân sự Mỹ xác định, tác chiến mạng là phương thức tác chiến thứ 5, cùng với phương thức tác chiến của hải quân, lục quân, không quân và vũ trụ. Xu hướng tác chiến điện tử và tác chiến mạng của Quân đội Mỹ và NATO là chủ động tác chiến “tấn công trước”, nghĩa là sử dụng lực lượng, phương tiện tác chiến điện tử và tác chiến mạng hiện đại của mình để chế áp, vô hiệu hóa toàn bộ hệ thống chỉ huy, thông tin liên lạc, tác chiến mạng... của đối phương, từ đó giành ưu thế áp đảo trên chiến trường ngay từ đầu; đồng thời là cơ sở để bảo vệ hệ thống tác chiến điện tử, tác chiến mạng của mình trước các đòn phản kích của đối phương.
Trong khi đó, Nga xác định phải xây dựng lực lượng tác chiến điện tử, tác chiến mạng với quy mô lớn, không chỉ có khả năng phòng thủ, mà còn vượt trội về năng lực tấn công bằng các phương pháp tác chiến mới, hiện đại và hiệu quả. Hiện nay, bên cạnh các loại vũ khí, thiết bị sử dụng cho tác chiến phòng thủ và tấn công mạng, Quân đội Nga đang đồng thời phát triển hai loại vũ khí, trang bị phục vụ phương thức tác chiến điện tử: Loại thứ nhất dùng để chế áp, đánh lừa và gây nhiễu điện tử. Loại thứ hai chống bức xạ điện từ để tấn công chính xác các mục tiêu (gồm các tên lửa, vũ khí la-de, vũ khí năng lượng định hướng, thường được sử dụng khi thực hiện các nhiệm vụ đòi hỏi tính phá hoại và sát thương cao).
Có thể thấy, trong xu thế hiện đại hóa quân đội của các nước trên thế giới, Mỹ và Nga là hai cường quốc quân sự đã và đang đầu tư mạnh mẽ vào nghiên cứu phát triển các loại vũ khí, trang - thiết bị cũng như phương thức tác chiến điện tử và tác chiến mạng. Đây là phương thức tác chiến mới mà hai nước đang chạy đua nhằm mục tiêu chiếm ưu thế tuyệt đối trước đối thủ, nhanh chóng giành thắng lợi trong các cuộc chiến tranh tương lai.
ĐOÀN HÙNG